Son günlər Azərbaycanda dövlət ümumi təhsil müəssisələrində hicab məsələsi cəmiyyətdə geniş müzakirələrə səbəb olub. Belə həssas mövzulara münasibət bildirərkən emosiyalara qapılmaq, dini inanclara sahib insanları təhqir etmək və ya tarixi faktları öz mövqeyimizə uyğunlaşdırmaq doğru deyil. Məsələyə tarix, dövlətçilik, təhsil və insan hüquqları baxımından yanaşmaq daha sağlam və məsuliyyətli mövqedir.Mənim üçün bu müzakirənin mahiyyəti hər hansı dini inanca münasibətdən ibarət deyil. Əsas məsələ Azərbaycanın dünyəvi təhsil sisteminin qorunması, məktəblərdə müəyyən edilmiş qaydaların ədalətli tətbiqi və qız uşaqlarının gələcəkdə savadlı, müstəqil düşüncəli, öz həyatları barədə sərbəst qərar verə bilən şəxsiyyətlər kimi yetişməsidir.
Dini etiqada hörmətlə yanaşmaqla yanaşı, məktəbin cəmiyyətdəki xüsusi rolunu da unutmamalıyıq. Məktəb yalnız bilik verilən yer deyil; burada uşaqlar bərabərliyi, qarşılıqlı hörməti, məsuliyyəti və birgə yaşamağı öyrənirlər. Bu məkan hər bir uşağın dini mənsubiyyətindən, ailəsinin dünyagörüşündən və sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq təhsil ala bilməsi üçün xidmət etməlidir.
Məhəmməd Peyğəmbərin dövründə örtünmə necə idi?
Hicab məsələsini düzgün anlamaq üçün dini mətnləri, onların sonrakı şərhlərini və müxtəlif xalqlarda formalaşmış geyim ənənələrini bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Qurani-Kərimin Nur surəsinin 31-ci ayəsində qadınların örtünməsi, Əhzab surəsinin 59-cu ayəsində isə üst geyimləri ilə bağlı göstərişlər yer alır. Ənənəvi İslam hüquq məktəblərinin əksəriyyəti bu ayələri qadınların müəyyən formada örtünməsinin dini öhdəlik olması kimi şərh edir. Bununla belə, örtünmənin sərhədləri və konkret geyim formaları barədə müxtəlif yanaşmalar mövcuddur.
Quranda işlədilən “hicab” sözü ilə müasir dövrdə qadınların baş örtüyünə verilən “hicab” adı da hər kontekstdə eyni məna daşımır. Əhzab surəsinin 53-cü ayəsində bu söz pərdə və ayırıcı örtük mənasında işlədilir. Nur surəsinin 31-ci ayəsində isə qadınlara baş örtüklərini sinələrinin üzərinə çəkmək barədə göstəriş verilir.
Baş örtüyü İslamdan əvvəl də Yaxın Şərqin müxtəlif cəmiyyətlərində mövcud idi. İslamın yayılmasından sonra dini şərhlər, yerli adətlər və ictimai münasibətlər bir-birinə təsir göstərərək müxtəlif örtünmə formalarının yaranmasına və yayılmasına səbəb olub.
Ona görə də bu gün mövcud olan bütün hicab və çarşab formalarını dəyişməz şəkildə Peyğəmbər dövrünün geyimi kimi təqdim etmək düzgün deyil. Eyni zamanda, hicabın yalnız sonrakı əsrlərdə siyasi məqsədlərlə yaradıldığını iddia etmək də tarixi mürəkkəbliyi nəzərə almamaq deməkdir.
Burada mühüm bir fərq var: dini mətn, onun dini-hüquqi təfsiri, xalq adəti və dövlətin müəyyən etdiyi geyim qaydası eyni anlayışlar deyil. Bu fərqləri nəzərə almadan aparılan müzakirə isə çox vaxt həqiqəti aydınlaşdırmaq əvəzinə mübahisəni dərinləşdirir.
Hicabın dini qaydadan ictimai və siyasi məsələyə çevrilməsi
Tarix boyu qadınların geyimi təkcə dini inanclarla deyil, ictimai münasibətlər, ailə ənənələri, sosial mövqe və dövlət siyasəti ilə də əlaqəli olub.
Əməvilər və Abbasilər dövrlərində müsəlman cəmiyyətlərinin genişlənməsi, şəhər həyatının inkişafı və müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsiri qadınların ictimai mövqeyinə və geyim ənənələrinə təsir göstərib. Sonrakı əsrlərdə İslam alimləri Quran ayələrini və hədisləri şərh edərək örtünmə normalarını dini-hüquqi sistemlər çərçivəsində izah ediblər.
Bununla belə, hicabın məcburiləşməsini yalnız bir tarixi dövrlə əlaqələndirmək olmaz. Müxtəlif ölkələrdə dini normaların ictimai həyata təsiri və dövlətin qadın geyiminə müdaxiləsi fərqli formalarda təzahür edib.
1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra qadınların geyimi dövlət siyasətinin mühüm məsələlərindən birinə çevrildi və məcburi örtünmə qaydaları mərhələli şəkildə tətbiq edildi. Bu hadisə hicabın müasir siyasi simvol kimi müzakirəsində mühüm yer tutur. Lakin onun dini və ictimai ənənə kimi mövcudluğunun yalnız həmin dövrdən başladığını söyləmək tarixi həqiqətə uyğun olmazdı.
Bütün bunlar bizi əsas suala gətirir: qadın öz geyimini sərbəst seçirmi, yoxsa bu seçim ona ailə, sosial mühit və ya dövlət tərəfindən diktə olunur?
Qadın hicabı öz inancına uyğun olaraq seçirsə, onun seçiminə hörmət edilməlidir. Başqa bir qadın örtünmək istəmirsə və buna görə təzyiqlə üzləşirsə, onun da hüquqları qorunmalıdır.
Çünki azadlıq yalnız bir seçimin mümkün olması deyil. Azadlıq insanın müxtəlif seçimlər arasında təzyiqsiz qərar verə bilməsidir.
Azərbaycan qadınının tarixi yolu
Azərbaycan qadınının təhsil və ictimai həyatda iştirakı ölkəmizin tarixində mühüm yer tutur.
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qadınlara seçki hüququ verdi. Bu, müsəlman Şərqində qadınların siyasi hüquqlarının tanınması baxımından mühüm tarixi hadisə idi.
Lakin Azərbaycan qadınının ictimai həyatda mövqeyinin güclənməsini yalnız bir qərarla və ya geyimdə baş verən dəyişikliklərlə izah etmək olmaz. Təhsilin yayılması, hüquqi islahatlar, iqtisadi inkişaf və cəmiyyətin modernləşməsi bu prosesin mühüm amilləri olub.
Sonrakı dövrlərdə Azərbaycan qadınları müəllim, həkim, alim, mühəndis, pilot, yazıçı və dövlət xadimi kimi ölkənin inkişafına töhfələr veriblər. Onların fəaliyyəti göstərir ki, qadının cəmiyyətdəki mövqeyi onun yalnız xarici görünüşü ilə deyil, biliyi, bacarığı, əməli fəaliyyəti və əldə etdiyi imkanlarla müəyyən olunur.
Bu tarixi irsi qorumaq üçün qadınların təhsil almaq, peşə seçmək, işləmək, ictimai həyatda iştirak etmək və müstəqil qərarlar qəbul etmək imkanları genişləndirilməlidir.
Azərbaycan qadınının qazandığı hüquqları hər hansı bir geyim forması ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı. Əsas məsələ onun təhsil və ictimai iştirak imkanlarının qorunması, qızların öz gələcəklərini sərbəst müəyyən edə bilməsidir.
Tarixi nailiyyətlər yalnız keçmişin qürur mənbəyi olaraq qalmamalıdır. Onlar gələcək nəsillərin hüquq və imkanlarını genişləndirmək üçün də əsas olmalıdır.
Məktəblərdə vahid geyim qaydaları: şagirdlər və müəllimlər
Məktəb yalnız dərs keçirilən bina deyil. Bura uşaqların dünyagörüşünün formalaşdığı, bir-birinə hörmət etməyi öyrəndiyi və gələcək həyata hazırlaşdığı ictimai mühitdir.
Dövlət məktəblərində vahid geyim qaydalarının müəyyən edilməsi ümumi nizam-intizamı, səliqəli təhsil mühitini və hamı üçün aydın tələbləri təmin etmək məqsədi daşıyır. Müəllimlərin geyimi də pedaqoji fəaliyyətin xarakteri və məktəbin işgüzar mühiti ilə əlaqəlidir.
Azərbaycan Respublikasında 2026-cı ildə qəbul edilmiş normativ sənədlər şagirdlərin və təhsilverənlərin geyim məsələlərini ayrı-ayrı hüquqi çərçivələrdə tənzimləyir.
Şagirdlərin geyiminə dair 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərar
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarı dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin şagirdləri üçün müəyyən edilmiş geyim formalarına dair qaydalara dəyişikliklərlə bağlıdır.
Məqalədə bu qərara əsasən məktəbli formasının vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan geyim elementləri, milli geyimlərə dair istisnalar və Pedaqoji Şuranın rolu məsələləri izah edilir.
Rəsmi mətn: https://e-qanun.az/framework/62635
Bu sənədin tətbiqi zamanı mühüm məsələ onun müddəalarının dəqiq məzmununun müəyyənləşdirilməsidir. Hicabla bağlı konkret nəticə çıxararkən qərarın mətninə, müvafiq hüquqi normalara və onların tətbiq qaydasına əsaslanmaq lazımdır.
Müəllimlərin geyiminə dair 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli qərar
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli qərarı ilə “Dövlət ümumi təhsil müəssisəsində təhsilverənlər üçün geyim ilə bağlı Tələblər” təsdiq edilib.
Qərarın 1.6-cı bəndinə əsasən, təhsilverənlərin geyimi, o cümlədən istifadə etdikləri geyim elementləri ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmalıdır.
2.1-ci bənd geyimin mövsümə uyğun, təmiz, səliqəli, sadə və işgüzar üslubda olmasını tələb edir. 2.2-ci bənddə kişi və qadın təhsilverənlər üçün nəzərdə tutulan geyim nümunələri müəyyənləşdirilir. 2.3-cü bəndə görə, geyimin ölçüsü və forması təhsilverənin əmək funksiyasının icrasına mane olmamalıdır. 2.4-cü bənd isə məktəbin işgüzar mühitinə və pedaqoji fəaliyyətin xarakterinə uyğun olmayan, habelə müəyyən edilmiş geyim üslubundan kənara çıxan geyim elementlərinə yol vermir.
Tələblərin 1.8-ci bəndinə əsasən, bu qaydalara riayət olunması ilə bağlı məsələlər məktəbin Pedaqoji Şurası tərəfindən həll edilir.
Rəsmi mətn: https://e-qanun.az/framework/62720
Bu qərar müəllimlərin geyiminə dair vahid tələblərin ayrıca normativ sənədlə müəyyən edildiyini göstərir. Bununla belə, qərarın məzmununu şərh edərkən onun konkret müddəaları ilə həmin müddəalardan çıxarılan nəticələri bir-birindən ayırmaq vacibdir.
Burada hüquqi baxımdan mühüm fərq qorunmalıdır: 309 nömrəli qərar şagirdlərin geyim formalarına, 325 nömrəli qərar isə müəllimlərin geyiminə aiddir. Müəllimlər üçün nəzərdə tutulan tələbləri şagirdlərə avtomatik tətbiq etmək olmaz. Hər bir sənəd öz ünvanlandığı şəxslər və müəyyən etdiyi hüquqi çərçivə daxilində qiymətləndirilməlidir.
Mən hesab edirəm ki, məktəbli forması qaydaları aydın olmalı və hamıya bərabər tətbiq edilməlidir. Eyni zamanda, hər hansı geyimə məhdudiyyət qoyularkən onun hansı konkret hüquqi normaya əsaslandığı izah edilməli, şagirdlərin təhsil hüququ və insan ləyaqəti qorunmalıdır.
Məktəb qaydalarının məqsədi uşaqları bir-birinə qarşı qoymaq deyil, onların hamısı üçün nizamlı, təhlükəsiz və bərabər təhsil mühiti yaratmaqdır.
Dünyəvi dövlət və dini etiqad azadlığı
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 18-ci maddəsi dinin dövlətdən ayrı olduğunu və dövlət təhsil sisteminin dünyəvi xarakter daşıdığını müəyyən edir. Konstitusiyanın 48-ci maddəsi isə vicdan azadlığını təmin edir.
Bu müddəalar bir-birinə qarşı qoyulmamalı, birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.
Dünyəvilik dinə qarşı düşmən münasibət demək deyil. Dünyəvi dövlət dini etiqadından asılı olmayaraq bütün vətəndaşların hüquqlarına hörmət etməli, dövlət qərarlarını isə qanun və ictimai maraqlar əsasında qəbul etməlidir.
Digər tərəfdən, dini etiqad azadlığı təhsil müəssisələrində müəyyən edilmiş bütün qaydaların avtomatik olaraq kənara qoyulması demək də deyil. Məktəbin fəaliyyətini tənzimləyən tələblər hüquqi əsaslara malik olmalı, aydın izah edilməli və qanun çərçivəsində tətbiq olunmalıdır.
Məktəbli formasına dair qaydalarla bütün ictimai məkanlarda dini geyimin qadağan edilməsi arasında ciddi fərq var. Məktəb xüsusi təhsil və tərbiyə funksiyası olan müəssisədir. Buna görə də məktəbli geyimi ilə bağlı müzakirəni bütövlükdə cəmiyyətdə dini geyimin qadağan edilməsi tələbi ilə eyniləşdirmək doğru deyil.
Əsas məsələ qaydaların mövcudluğundan əlavə, onların necə tətbiq edilməsidir. Heç bir qayda uşağın ləyaqətini alçaltmaq, onu təhsildən uzaqlaşdırmaq və ya ailəsini dini inancına görə təhqir etmək üçün vasitəyə çevrilməməlidir.
Dünyəvi təhsil sisteminin gücü yalnız qaydaların mövcudluğunda deyil, onların qanuni, ədalətli və hamıya bərabər tətbiqindədir.
Qız uşaqlarının hüquqları və ailə məsuliyyəti
Hicab məsələsində ən həssas məqamlardan biri qız uşaqlarının öz seçimlərini nə dərəcədə sərbəst edə bilməsidir.
Bəzi qızlar hicabı dini inanclarının ifadəsi kimi qəbul edə bilərlər. Digərləri ailə və sosial mühitin təsiri altında müəyyən geyim formasını seçməyə məcbur qala bilərlər. Eyni zamanda, hicab taxmaq istəməyən qızlar da təzyiqlə üzləşə bilərlər.
Deməli, məsələni hicab taxan və taxmayan qızlar arasında qarşıdurma kimi təqdim etmək olmaz. Hər iki qrupun hüquqları, ləyaqəti və təhsil imkanları eyni dərəcədə qorunmalıdır.
Valideynlərin vəzifəsi uşaqların tərbiyəsinə, mənəvi inkişafına və təhlükəsizliyinə qayğı göstərməkdir. Bununla yanaşı, uşağın təhsil almaq, şəxsiyyətini inkişaf etdirmək və öz qabiliyyətlərini üzə çıxarmaq imkanları da qorunmalıdır.
Qız uşağının gələcəyini yalnız geyimi ilə qiymətləndirmək yanlışdır. Onun keyfiyyətli təhsil alması, elmə, idmana, incəsənətə və müxtəlif peşələrə çıxış əldə etməsi, gələcəkdə öz həyatı barədə düşünülmüş qərarlar verə bilməsi daha geniş və əhəmiyyətli məqsəddir.
Məktəb qaydalarının tətbiqi zamanı hər hansı şagirdin hüquqları ilə bağlı problem yaranarsa, bu məsələ təhqir, hədə-qorxu və ictimai qınaq yolu ilə deyil, qanuni və pedaqoji vasitələrlə həll edilməlidir.
Uşaqları qorumaq onların əvəzinə bütün qərarları vermək deyil. Əsl qayğı onları bilikli, məsuliyyətli və müstəqil qərar qəbul etməyə qadir insanlar kimi yetişdirməkdir.
Məktəbdə hicab məsələsi necə həll edilməlidir?
Məktəblərdə vahid geyim qaydalarının qorunmasını və ardıcıl tətbiq edilməsini vacib hesab edirəm. Lakin konkret qərarlar qəbul edilərkən bir neçə prinsipə xüsusi diqqət yetirilməlidir.
Birincisi, hüquqi müəyyənlik. Şagird və valideyn hansı geyim formasının tələb olunduğunu, hansı geyim elementlərinə yol verilmədiyini və tələblərin hansı hüquqi sənədə əsaslandığını bilməlidir.
İkincisi, bərabərlik. Qaydalar şagirdlərin dini mənsubiyyətinə, ailəsinin sosial vəziyyətinə və ya şəxsi xüsusiyyətlərinə görə ayrı-seçkiliyə yol açmamalıdır.
Üçüncüsü, təhsil hüququnun qorunması. Geyimlə bağlı mübahisələr uşaqların təhsil almaq imkanlarını əsassız şəkildə məhdudlaşdırmamalıdır.
Dördüncüsü, qarşılıqlı hörmət. Hicab taxan da, taxmayan da məktəb mühitində təhqir və ayrı-seçkilikdən qorunmalıdır.
Beşincisi, dünyəvi təhsil prinsipinin qorunması. Tədris və məktəbin idarə olunması dini mənsubiyyət əsasında deyil, qanun, elmi bilik və pedaqoji prinsiplər əsasında təşkil edilməlidir.
Altıncısı, pedaqoji məsuliyyət. Müəllimlər üçün müəyyən edilmiş geyim tələbləri məktəbin işgüzar mühitinə və pedaqoji fəaliyyətin xarakterinə uyğun olmalıdır. Bu tələblər şagirdlərin geyim qaydaları ilə qarışdırılmamalı, hər bir sənəd öz hüquqi çərçivəsində tətbiq edilməlidir.
Bu prinsiplərə birlikdə əməl edilməsi hicab məsələsinin emosional qarşıdurma deyil, hüquqi və ictimai müzakirə çərçivəsində həllinə kömək edə bilər.
Nəticə: Gələcəyimizi hansı prinsiplər üzərində qurmalıyıq?
Azərbaycanın gələcəyi baxımından əsas məqsədlərimizdən biri dünyəvi təhsili qorumaq, qız uşaqlarının savadlı yetişməsinə şərait yaratmaq və qadınların cəmiyyətdə müstəqil mövqeyini möhkəmləndirməkdir.
Hicab məsələsi müzakirə edilərkən dini inanclara hörmətlə yanaşılmalı, eyni zamanda məktəbin vahid geyim qaydaları və dünyəvi təhsil prinsipi nəzərə alınmalıdır. Tarix göstərir ki, qadınların ictimai mövqeyinin güclənməsi təhsil, hüquqi bərabərlik və sosial inkişafla sıx bağlıdır.
Azərbaycan qadınının uğuru yalnız onun hansı geyimi seçməsində deyil, bilik əldə etməsində, peşə sahibi olmasında, cəmiyyətin inkişafına töhfə verməsində və öz gələcəyini müəyyən edə bilməsindədir.
Məktəblərdə vahid geyim qaydaları aydın hüquqi əsaslarla tətbiq olunmalı, uşaqların təhsil hüququ və insan ləyaqəti isə hər zaman qorunmalıdır. Müəllimlərin geyiminə dair 325 nömrəli qərar da dövlət ümumi təhsil müəssisələrində pedaqoji fəaliyyətlə bağlı geyim tələblərinin ayrıca tənzimləndiyini göstərir.
Bu məsələdə nə dini inanca sahib insanları düşmən kimi göstərmək, nə də dünyəvi təhsil prinsipini əhəmiyyətsiz saymaq doğrudur. Cəmiyyətin sağlam inkişafı bir tərəfin digərinə qalib gəlməsindən deyil, hüquqların, məsuliyyətin və qarşılıqlı hörmətin uzlaşdırılmasından asılıdır.
Heç bir qız uşağı dini geyimə məcbur edilməməli, heç bir qız da geyim seçiminə görə təhqir olunmamalı və təhsildən məhrum edilməməlidir.
Azərbaycanın gücü bütün qadınların eyni cür geyinməsində deyil, onların bərabər hüquqlara malik olmasında, savadlı yetişməsində və öz gələcəklərini müəyyən edə bilməsindədir.
Dünyəvi dövlətin böyüklüyü insanlara nə düşünməli olduqlarını diktə etməsində deyil, qanunun aliliyini qoruyaraq hər kəsin hüquqlarını təmin etməsindədir. Gələcəyimiz isə uşaqlarımıza hansı geyimi seçdirməyimizdən daha çox, onlara necə düşünməyi, öyrənməyi və azad, məsuliyyətli insan olmağı öyrətməyimizdən asılıdır.
Nüsrət Məmmədov
Türk Dövlətləri Siyasətinə Dəstək Fondunun Prezidenti
“Dostluq” ordeninin laureatı